pl en de

Ekspertyza prawna dotycząca projektu ustawy prawo o szkolnictwie wyższym i nauce

W dniu 19 września 2017 roku na stronie Rządowego Centrum Legislacji opublikowany został projekt ustawy Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce, dalej jako „Projekt ustawy”.

Projektowana ustawa ma na celu skonsolidowanie podstawowych regulacji
z zakresu szkolnictwa wyższego i nauki.
Projekt ustawy przewiduje scalenie unormowań z zakresu, który w aktualnym stanie prawnym wynika z ustaw: Prawo o szkolnictwie wyższym; o zasadach finansowania nauki, o pożyczkach i kredytach studenckich; o stopniach naukowych i tytule naukowym oraz o stopniach i tytule w zakresie sztuki.

W skład systemu szkolnictwa wyższego będą wchodzić: Uczelnie, Uczelnie federacyjne, Polska Akademia Nauk i instytuty naukowe Polskiej Akademii Nauk, dalej jako „PAN”, Instytuty badawcze, Międzynarodowe instytuty naukowe utworzone na podstawie odrębnych przepisów działające na terytorium RP, Polska Akademia Umiejętności, Inne podmioty prowadzące samodzielnie i w sposób ciągły działalność naukową.

Projekt ustawy zakłada, że prowadzenie studiów i nadawania stopni naukowych będą mogły przyznawać jedynie uczelnie, a nie ich jednostki organizacyjne. Nastąpi również podział uczelni publiczne i niepubliczne na akademickie i zawodowe. Określony został tryb kwalifikowania do danej grupy uczelni i dostosowania w przypadku zmiany grupy. Uczelnia zawodowa będzie mogła prowadzić studia pierwszego i drugiego stopnia lub jednolite magisterskie. Mają to być studia o profilu praktycznym. Organami uczelni publicznej będą: rada uczelni, rektor i senat, natomiast uczelni niepublicznej: rektor i senat. Projekt ustawy dopuszcza możliwość określania w statucie także innych organów.

Statut będzie podstawowym dokumentem, regulującym działalność uczelni,
tj. organizację i zasady jej funkcjonowania. Statut uczelni publicznej będzie uchwalany przez senat po zaopiniowaniu przez radę uczelni oraz związki zawodowe działające w uczelni.

W przypadku uczelni niepublicznych założyciel będzie zobowiązany przekazać określone środki finansowe na jej funkcjonowanie. Będzie to nie mniej niż 3.000.000 zł. Przekazanie tych środków na rachunek bankowy uczelni powinno nastąpić nie później niż 30 dni od dnia wpisu do ewidencji uczelni niepublicznych. Dotychczas wysokość środków finansowych przeznaczonych przez założyciela na utworzenie i funkcjonowanie uczelni wynosi nie mniej niż 500 000 zł, a ich przekazanie następuje w terminie 3 miesięcy od dnia wpisania uczelni do rejestru.

Projekt ustawy zakłada 6–letni okres ważności pierwszego wpisu uczelni niepublicznej do ewidencji. Ważność wpisu do ewidencji będzie przedłużana na czas nieokreślony. W sytuacji, gdy nie zostanie złożony stosowny wniosek w określonym terminie, minister właściwy do spraw szkolnictwa wyższego i nauki będzie wszczynał postępowanie w sprawie likwidacji uczelni.

Projekt ustawy powołuje nową instytucję – uczelnię federacyjną. Tworzone będą w drodze rozporządzenia Rady Ministrów, na wniosek ministra właściwego do spraw szkolnictwa wyższego i nauki. Powstawać będą one w celu wspólnego realizowania zadań w zakresie: prowadzenia działalności naukowej, kształcenia doktorantów, nadawania stopni naukowych lub stopni w zakresie sztuki oraz komercjalizacji wyników badań, prac rozwojowych oraz know – how związanego z tymi wynikami. W skład uczelni federacyjnych mogą wchodzić publiczna uczelnia akademicka wraz z inną publiczną uczelnią akademicką, instytutem badawczym, instytutem PAN lub międzynarodowym instytutem, jeżeli mają siedzibę w tym samym województwie. Uczelnia może być jednostką uczestniczącą tylko jednej uczelni federacyjnej.

Projekt ustawy powołuje instytucję związków uczelni. Tworzenie ich ma na celu optymalizację wykorzystywanych zasobów uczelni tworzących dany związek, polegający m.in. na wspieranie działalności naukowej, prowadzenie obsługi administracyjnej, finansowej, kadrowej. Związek tworzony będzie przez ministra, na wniosek uczelni publicznej - rektora.

Projekt zakłada, że studia niestacjonarne mają trwać dłużej niż studia stacjonarne, odpowiednio o 1 semestr na studiach pierwszego oraz drugiego stopnia i 2 semestry na jednolitych studiach magisterskich. W przypadku studiów o profilu praktycznym, praktyki zawodowe będą trwały co najmniej 6 miesięcy na studiach pierwszego stopnia i jednolitych studiach magisterskich oraz 3 miesiące na studiach drugiego stopnia.

Wprowadzone zostaną dwa sposoby przyjmowania przez uczelnie kandydatów
na studia: rekrutacja albo poprzez potwierdzenie efektów uczenia się – gdy kandydat posiada odpowiednie doświadczenie zawodowe. W procesie rekrutacji uczelnie same będą zdecydować w jakiej formule będą ustalać warunki, tryb oraz terminy rekrutacji (uchwała senatu, zarządzenie rektora). Informacje na ten temat będą publikowane do 30 czerwca każdego roku poprzedzającego rok akademicki, w którym ma odbyć się rekrutacja.

Projekt ustawy daje uczelniom możliwość przeprowadzania egzaminów wstępnych
na studia w zakresie przedmiotów maturalnych, oprócz podstawowego kryterium rekrutacyjnego - wyników egzaminu maturalnego. Wyniki egzaminu wstępnego będą stanowić maksymalnie 50% łącznego wyniku do uzyskania przez kandydata.

Zgodnie z Projektem ustawy uczelnia do czasu ukończenia studiów przez osoby przyjęte na studia w ramach danej rekrutacji nie będzie mogła zwiększyć wysokości opłat ani wprowadzić nowych opłat. Informacje o opłatach będą publikowane na stronie internetowej danej uczelni.

Projekt ustawy zawiera również procedury dotyczące pomocy materialnej dla studentów. Przewiduje m.in. bezzwrotna pomoc państwa dla studentów udzielana będzie w formie stypendium socjalnego, dla osób niepełnosprawnych, rektora oraz zapomogi. Dodatkowo będą świadczenia niepieniężne, tj. możliwość zakwaterowania w domu studenckim oraz wyżywienia w stołówce studenckiej.

Projekt ustawy wprowadza nowy model uzyskania stopnia doktora i kształcenia
w tym kierunku. Jednym z wymogów będzie:

  • uzyskanie efektów uczenia się dla kwalifikacji na poziomie 8 (PRK);
  • posiadania certyfikatu poświadczającego znajomość nowożytnego języka obcego na poziomie biegłości językowej co najmniej C1;
  •  uzyskania stopnia doktora znajdzie się autorstwo co najmniej jednej monografii naukowej wydanej przez wydawnictwo uwzględnione w wykazie ministra lub co najmniej jednego artykułu naukowego opublikowanego w czasopiśmie ujętym w nowym wykazie ministra, uwzględniającym czasopisma naukowe indeksowane
    w międzynarodowych bazach o największym zasięgu.

Wprowadzona zostanie jawność rozpraw doktorskich, będą udostępniane
na stronie internetowej podmiotu doktoryzującego oraz w systemie Zintegrowanego Systemu Informacji o Szkolnictwie Wyższym i Nauce POL-on w bazie dokumentów w postępowaniach awansowych na podobnych zasadach jak recenzje.

Projekt ustawy wprowadza dwa tryby przygotowywania rozpraw doktorskich: w ramach kształcenia w szkołach doktorskich – nie będzie to uwzględniało formy niestacjonarnej; eksternistycznym.

Doktorant będzie otrzymywał stypendium doktoranckie. Łączy okres jego pobierania nie może przekroczyć 4 lat. Wynagrodzenie będzie pobierane wg następujących zasad:

  • 110% minimalnego wynagrodzenia – do miesiąca, w którym została przeprowadzona ocena śródokresowa;
  • 170% minimalnego wynagrodzenia – po miesiącu, w którym została przeprowadzona ocena śródokresowa.
  • Posiadający orzeczenie o stopniu niepełnosprawności otrzyma ww. wysokość wynagrodzenia będzie dodatkowo powiększona o 30% tej kwoty.

Jednomyślnie należy zgodzić się z projektodawcą, że reforma szkolnictwa wyższego jest wymagana i bardzo pożądana. Od wielu lat nie były przeprowadzane żadne zmiany w tej dziedzinie.

Propozycje takie jak: stała opłata za studia w trakcie całego okresu kształcenia, większa autonomia dla uczelni, chęć zwiększenia dofinansowania dla szkolnictwa wyższego, uregulowanie kwestii wynagrodzenia dla doktorantów należy uznać za ważne i zasługują na poparcie. Jednakże nie wszystkie propozycje zawarte w Projekcie ustawy zasługują na aprobatę.

W szczególności podnieść należy zmianę polegającą na wydłużeniu studiów niestacjonarnych. Sam fakt ich wydłużenia niekoniecznie musi przekładać się
na wzrost ich jakości. W sytuacji, gdy dojdzie jedynie do wydłużenia w czasie tego trybu studiów, bez jednoczesnego zwiększenia ilości godzin, nie przyniesie oczekiwanego efektu.

Wątpliwości budzi również rezygnacja z niestacjonarnych studiów doktoranckich. Pozostanie wyłącznie przy kształceniu w trybie stacjonarnym i eksternistycznym – przy czym wskazać należy, że w tym drugim przypadku kandydat nie jest formalnie związany z uczelnią – może wpłynąć na ograniczenie dostępu do tego stopnia kształcenia.

Zespół ekspertów think-tanku Państwo Prawa