pl en de

Ekspertyza prawna dotycząca projektu ustawy prawo wodne

W dniu 26 kwietnia 2017 r. wpłynął do Sejmu RP Rządowy projekt ustawy – Prawo wodne, dalej jako „Projekt ustawy”. Projekt ustawy został przedłożony przez Radę Ministrów. Osobą upoważnioną do prowadzenia i nadzorowania prac nad projektem został Minister Środowiska. Planowanym terminem wejścia w życie jest 1 lipca 2017 r.,  z wyjątkami opisanymi w dziale Przepisy przejściowe.

Najważniejszymi zmianami, które proponuje Projektodawca, są:

  • Nowy katalog obszarów usług wodnych objętych opłatami. Obok klasycznego poboru wód, objęte opłatami zostaną sektory związane z odprowadzaniem wód opadowych, zachowaniem terenów zielonych w miastach oraz tzw. infrastruktury błękitnej;
  • Likwidacja zwolnień z opłat za pobór wody: wykorzystywanych do produkcji energii elektryczne, na cele chłodnicze, nawadnianie użytków rolnych i gruntów leśnych oraz na potrzeby chowu lub hodowli ryb oraz innych organizmów wodnych.
  • Dostosowanie prawa krajowego do przepisów unijnych, poprzez pełną implementację szeregu dyrektyw, m.in.: Rady 91/271/EWG z dnia 21 maja 1991 r. dotyczącą oczyszczania ścieków komunalnych (Dz. Urz. WE L 135 z 30.05.1991, str. 40, z późn. zm.); Rady 91/676/EWG z dnia 12 grudnia 1991 r. dotyczącą ochrony wód przed zanieczyszczeniami powodowanym przez azotany pochodzenia rolniczego (Dz. Urz. WE L 375 z 31.12.1991, str. 1, z późn. zm.); 2000/60/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 23 października 2000 r. ustanawiającą ramy wspólnotowego działania w dziedzinie polityki wodnej (Dz. Urz. WE L 327 z 22.12.2000,2006/7/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 15 lutego 2006 r. dotyczącej zarządzania jakością wody w kąpieliskach i uchylającej dyrektywę 76/160/EWG.

Projekt ustawy zakłada zniesienie instytucji Prezesa Krajowego Zarządu Gospodarki Wodnej i przekształcenie urzędu obsługującego ten organ (Krajowego Zarządu Gospodarki Wodnej) w jednostkę organizacyjną państwowej osoby prawnej – Państwowego Gospodarstwa Wodnego Wody Polskie, zwanego dalej „Wodami Polskimi”, wraz ze strukturą organizacji wewnętrznej. Zniesiona zostanie również instytucja 7 dyrektorów regionalnych zarządów gospodarki wodnej jako organów administracji rządowej niezespolonej właściwych w sprawach gospodarowania wodami w regionach wodnych oraz przekształcenie 7 regionalnych zarządów gospodarki wodnej jako urzędów administracji rządowej niezespolonej zapewniających obsługę dyrektorów regionalnych zarządów gospodarki wodnej w jednostki organizacyjne Wód Polskich.

W ramach koordynacji realizacji zadań w gospodarce wodnej minister właściwy do spraw gospodarki wodnej uzyska formalne uprawnienie do wydawania Prezesowi Wód Polskich wytycznych i poleceń co do sposobu realizacji kluczowych zadań w tym obszarze oraz żądania przekazania informacji na temat realizacji tych zadań we wskazanym przez ministra terminie. Dodatkowo Prezes Wód Polskich będzie obowiązany uzgadniać z ministrem właściwym do spraw gospodarki wodnej decyzje podejmowane w zakresie kluczowych zadań w gospodarce wodnej, ze szczególnym uwzględnieniem obszaru planistycznego i inwestycyjnego.

Jedną z największych i najbardziej znaczących przewidywanych zmian jest wprowadzenie nowego instrumentu ekonomicznego, przede wszystkim dla podmiotów aktualnie zwolnionych z opłat za pobór wód. W zakresie nowych instrumentów ekonomicznych znajdą się: 

a) opłata stała – zasobowa, związana z gwarantowanym w zgodzie wodnoprawnej zasobem wodnym, będzie ona wnoszona przez wszystkich użytkowników wód,

b) opłata zmienna – użytkowa, ponoszona za faktyczne wykorzystanie wód.

Zgodnie z postulowaną regulacją, bezpośrednią opłatą zostaną objęte, co do zasady, tereny zurbanizowane (ok. 5,23% powierzchni kraju – dane GUS za 2014 r.), czyli ok. 16,35 tys. km². Z uwagi na postępujący proces urbanizacji, należy mieć na względzie, że aktualnie tereny miast (zgodnie z danymi za rok 2014 – przede wszystkim ok. 350 miast o największej gęstości zaludnienia przy generalnym objęciu regulacji na poziomie ok. 900 jednostek – na terenie całej Polski) o zaludnieniu na poziomie ok. 23 mln mieszkańców. W praktyce opłata będzie odnosiła się do nie tyle terenów mieszkalnych, w większym stopniu obciążając nieruchomości o dużej powierzchni, głównie w centrach miast – często budynki o charakterze komercyjnym (biurowce, inne tereny użytkowe).

W związku z powyższym opłata w pierwszym etapie wdrażania nowych instrumentów ekonomicznych nie powinna przekroczyć ok. 10–12 zł na obywatela. Opłata z uwagi na swój charakter będzie różna z uwagi na położenie terenu (a co za tym idzie wielkość opadu), a przede wszystkim rodzaj zabudowy i sposobu (bądź jego braku) retencjonowania wody.

W kolejnych latach zakłada się także możliwość zwiększenia opłat środowiskowych za pobór wód. Potencjalne obciążenie obywateli/gospodarstw domowych nie powinno przekroczyć średnio 2–2,5 złotych miesięcznie na gospodarstwo domowe (w oparciu o średnie zużycie wody – dane GUS na poziomie 31,1 m3), przy osiągnięciu docelowej wysokości opłaty w perspektywie 10-letniej. Przy zakładanych wielkościach opłaty, sięgających od 15 gr do 40 gr za 1 m3, wielkość opłaty (przełożenia się stosownej opłaty na obywatela) będzie zależna od wielkości pobieranego zasobu oraz ogólnej ilości pobieranej wody.

Projekt ustawy przewiduje obowiązek ponoszenia opłat podwyższonych, które ponosi się w razie korzystania z usług wodnych polegających na poborze wód podziemnych lub wód powierzchniowych lub wprowadzaniu ścieków do wód lub do ziemi bez wymaganego pozwolenia wodnoprawnego albo pozwolenia zintegrowanego. Ww. opłaty zostały ustalone w wysokości 500% opłaty zmiennej za pobór wód podziemnych lub wód powierzchniowych, jak również za wprowadzanie ścieków do wód lub do ziemi. Okres rozliczeniowy wynosi kwartał.

Wprowadzony zostanie nowy instrument związany z kwestiami retencji, który będzie dotyczył wód opadowych i roztopowych na terenach zurbanizowanych. Opłata za usługi wodne za odprowadzanie do wód – wód opadowych lub roztopowych ujętych w otwarte lub zamknięte systemy kanalizacji deszczowej służące do odprowadzania opadów atmosferycznych albo systemy kanalizacji zbiorczej w granicach administracyjnych miast będzie się składać z opłaty stałej oraz opłaty zmiennej zależnej od istnienia urządzeń do retencjonowania wody z terenów uszczelnionych. 

Projekt ustawy wyłącza z procedury oceny oddziaływania na środowisko badanie dotyczące zgodności planowanych przedsięwzięć z dyrektywą 2000/60/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 23 października 2000 r. ustanawiająca ramy wspólnotowego działania w dziedzinie polityki wodnej (dalej jako „Ramowa Dyrektywa Wodna”) w tym przesłanek dla uzyskania derogacji od osiągnięcia celów środowiskowych na podstawie art. 4 ust. 7 tej dyrektywy. Badanie tych przesłanek nie będzie więc w kompetencji regionalnych dyrekcji ochrony środowiska (rdoś), ponieważ zostanie przeniesione do właściwości organów właściwych w sprawach gospodarowania wodami. Podjęcie inwestycji lub działania mogącego wpłynąć na możliwość osiągnięcia celów środowiskowych będzie wymagało uzyskania oceny wodnoprawnej. Jest to nowy rodzaj instrumentu prawnego, której celem jest analiza i ocena wpływu planowanej inwestycji lub działania na możliwość osiągnięcia celów środowiskowych.

Podsumowując powyższe rozważania Projekt ustawy należy ocenić negatywnie. M.in. powołanie nowej osoby prawnej Wód Polskich i nałożenie na nią olbrzymiej liczby obowiązków nie jest rozwiązaniem w pełni właściwym. Może dojść do nadmiernego obłożenia i tym samym jej przeciążenia, a konsekwencji czego pojawia się groźba znaczącego wydłużenia czasochłonności realizowanych przez nią zadań.

2,4 mld zł — to kwota planowanych tegorocznych wydatków państwowego przedsiębiorstwa Wody Polskie, które ma pobierać opłaty za wodę, eksploatację rzek i jezior itp. oraz finansować inwestycje, np. przeciwpowodziowe. Taką kwotę zapisano w projekcie prawa wodnego, które właśnie trafiło do Sejmu, oczekując na opinię biura legislacji. Plan na przyszły rok sięga 3,6 mld zł, a na 2019 r. — 4,3 mld zł.

Wprowadzenie nowego pojęcia „zgody wodnoprawnej” obejmuje m.in. pozwolenie wodnoprawne, zgłoszenie wodnoprawne i ocenę wodnoprawną. Kwestia ta wydaje się być na tyle istotna, gdyż zgodę taką trzeba będzie uzyskiwać np. w przypadku zmiany ukształtowania terenu na gruntach przylegających do wód, mającą wpływ na warunki przepływu wody czy robót i obiektów budowlanych mających wpływ na zmniejszenie naturalnej retencji terenowej. Ponadto pozwolenia wodnoprawne wymagane będą również przy realizacji nowych przedsięwzięć zlokalizowanych na obszarach szczególnie zagrożonych powodzią, które mogą znacząco oddziaływać na środowisko. Szczególnie ryzykowna dla inwestorów wydaje się możliwość cofnięcia uzyskanego pozwolenia w sytuacji, gdy zasoby wód podziemnych ulegną zmniejszeniu w sposób naturalny. Takie sytuacje mogą grozić inwestorom niepowetowanymi stratami.

Zespół ekspertów think-tanku Państwo Prawa