pl en de

Implementacje dyrektyw PE w kodeksie postępowania prawa karnego

Opracowanie Dotyczące projektu zmian w kodeksie postępowania karnego związanych z koniecznością implementacji dyrektyw Parlamentu Europejskiego i rady nr 2013/48/UE z dnia 22.10.2013 r. Oraz nr 2014/41/u z dnia 3.04.2014 r.

Projekt zmian w kodeksie postępowania karnego (jak również w innych ustawach) związany jest z  koniecznością implementacji do polskiego porządku prawnego:

  1. Dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2013/48/UE z dnia 22 października 2013 r. w sprawie prawa dostępu do adwokata w postępowaniu karnym i w postępowaniu dotyczącym europejskiego nakazu aresztowania oraz w sprawie prawa do  poinformowania osoby trzeciej o pozbawieniu wolności i prawa do porozumiewania się z osobami trzecimi i organami konsularnymi w czasie pozbawienia wolności (dalej zw. Dyrektywa I) oraz
  2. Dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady nr 2014/41/U z dnia 3 kwietnia 2014 r. w sprawie europejskiego nakazu dochodzeniowego w sprawach karnych (dalej zw. Dyrektywa II).

Projekt ustawy o zmianie ustawy - Kodeks postępowania karnego oraz niektórych innych ustaw (zw. dalej ustawą zmieniającą), w założeniu uwzględniający przepisy obu omawianych Dyrektyw, został w dniu 3 października 2017 r. przyjęty przez Radę Ministrów. W dniu 12 października 2017 r. projekt wpłynął do Sejmu i w dniu 18 października 2017 r. został skierowany do I czytania.

Termin implementacji przepisów Dyrektywy I upłynął w dniu 27 listopada 2016 r., a  w  przypadku Dyrektywy II – termin ten upłynął w dniu 22 maja 2017 r.

Projekt ustawy zmieniającej nie zakłada wprowadzenia nowych regulacji odnośnie zagadnień, których dotyczy Dyrektywa I ani zmian w obowiązujących przepisach. Jedyną zmianą w tym zakresie jest dodanie odnośnika 1 do tytułu ustawy podstawowej celem wskazania, że  Kodeks postępowania karnego realizuje postanowienia dyrektywy Parlamentu Europejskiego i  Rady 2013/48/UE z dnia 22 października 2013 r. w sprawie prawa dostępu do adwokata w  postępowaniu karnym i w postępowaniu dotyczącym europejskiego nakazu aresztowania oraz w sprawie prawa do poinformowania osoby trzeciej o pozbawieniu wolności i prawa do  porozumiewania się z osobami trzecimi i organami konsularnymi w czasie pozbawienia wolności. W uzasadnieniu rządowego projektu ustawy zmieniającej wskazano, że Dyrektywa 2013/48/UE nie wymaga wdrożenia, albowiem obowiązujące przepisy Kodeksu postępowania karnego realizują jej postanowienia, z czym jednak nie można do końca się zgodzić.

Jak wynika z opinii Komisji Kodyfikacyjnej Prawa Karnego w sprawie implementacji w prawie polskim regulacji Dyrektywy I (zw. dalej opinią) opracowanej przez Stanisława Steinborn - doktora habilitowanego nauk prawnych, profesora nadzwyczajnego w Katedrze Prawa Karnego Procesowego i Kryminalistyki Uniwersytetu Gdańskiego, a także sędziego Sądu Apelacyjnego w Gdańsku, obecnie obowiązujące przepisy Kodeksu postępowania karnego nie realizują w pełni postanowień Dyrektywy I. Stwierdzić zatem należy, że celem zapewnienia standardów unijnych – wbrew założeniom autorów projektu ustawy zmieniającej – wymagane są pewne zmiany w  obowiązującej procedurze karnej.  

Dyrektywa II przewiduje wprowadzenie europejskiego nakazu dochodzeniowego (END) stanowiącego orzeczenie sądowe wydane lub zatwierdzone przez organ wymiaru sprawiedliwości jednego państwa członkowskiego (tj. państwo wydające) w celu wezwania innego państwa członkowskiego (państwa wykonującego) do przeprowadzenia jednej lub kilku określonych czynności dochodzeniowych w celu uzyskania materiału dowodowego. END można także wydać w celu uzyskania materiału dowodowego, którym właściwe organy państwa wykonującego już dysponują. Czynności, których może dotyczyć nakaz to m.in. przesłuchanie (również w formie wideokonferencji), oględziny, zapoznanie z dokumentem, czasowe wydanie osoby pozbawionej wolności, kontrola i utrwalanie rozmów telefonicznych, przekazywanie informacji o rachunkach bankowych i transakcjach z tych rachunków.

Celem Dyrektywy II jest zapewnienie sprawnego i skutecznego systemu wzajemnej pomocy prawnej w sprawach karnych pomiędzy państwami członkowskimi UE w zakresie czynności dowodowych (dochodzeniowych).

Dyrektywa tworzy mechanizm sprawnego przekazywania wniosków o dokonanie czynności dowodowych oraz zwrotnego przekazywania wyników tych czynności, nie nakładając na polskie organy obowiązku przeprowadzenia dowodów nieznanych ustawie lub niedopuszczalnych w sprawach krajowych. Dzięki regulacjom zawartym w dyrektywie polski sąd lub organ prowadzący postępowanie przygotowawcze będzie mógł wystąpić z wnioskiem do innego państwa UE o przeprowadzenie dowodu znajdującego się w tym państwie. Analogicznie państwa UE będą mogły występować do Polski o przeprowadzenie dowodu znajdującego się na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Regułą jest uznawanie i wykonywanie END zgodnie z zasadą wzajemnego zaufania pomiędzy państwami członkowskimi UE.

Dyrektywa II zastępuje ramy prawne przewidziane decyzją ramową Rady 2003/577/WSiSW z dnia 22 lipca 2003 r. w sprawie wykonania w Unii Europejskiej postanowień o zabezpieczeniu mienia i środków dowodowych, a także decyzją ramową Rady 2008/978/WSiSW z dnia 18 grudnia 2008 r. w sprawie europejskiego nakazu dowodowego dotyczącego przedmiotów, dokumentów i danych, które mają zostać wykorzystane w postępowaniach w sprawach karnych. Powyższe regulacje przewidywały dwustopniową procedurę, zgodnie z którą państwo musiało najpierw wystąpić z wnioskiem o zabezpieczenie dowodu, później zaś z odrębnym wnioskiem o jego przekazanie. Przepisy w tym zakresie były bardzo skomplikowane i utrudniały sprawne uzyskiwanie dowodów, co powodowało, że system ten był niechętnie stosowany w praktyce.  

Dyrektywa II i wprowadzony na jej podstawie europejski nakaz dochodzeniowy zastępuje obrót prowadzony na podstawie ww. decyzji ramowych z państwami członkowskimi UE, które również są nią związane (państwa, które są wyłączone ze stosowania przepisów Dyrektywy II to Irlandia i Dania). Dyrektywa II zastępuje także obrót na podstawie innych aktów prawa międzynarodowego, tj. Europejskiej konwencji o pomocy prawnej z dnia 20 kwietnia 1959 r. wraz z jej protokołami dodatkowymi i umowami dwustronnymi, Konwencji wykonawczej do układu z Schengen i Konwencji o wzajemnej pomocy w sprawach karnych pomiędzy Państwami Członkowskimi Unii Europejskiej z 2000 r. oraz Protokołu do tej Konwencji (co oczywiste tylko w zakresie czynności dowodowych, przepisy odnoszące się do pozostałych form pomocy prawnej pozostaną w mocy i będą w dalszym ciągu podstawą prawną obrotu międzynarodowego z innymi państwami członkowskimi UE).        

Ze względu na obowiązek implementacji przepisów Dyrektywy II projekt ustawy zmieniającej przewiduje dodanie do działu XIII kodeksu (Postępowanie w sprawach karnych ze stosunków międzynarodowych) rozdziału 62c regulującego tryb i zasady wystąpienia polskich organów do państwa członkowskiego Unii Europejskiej o przeprowadzenie czynności dochodzeniowych na podstawie END oraz rozdziału 62d odnoszącego się do trybu i zasad wystąpienia państwa członkowskiego Unii Europejskiej do polskiego organu ścigania o przeprowadzenie czynności dochodzeniowych na podstawie END. W związku z możliwością korzystania z przepisów Dyrektywy II w postępowaniu w sprawach o wykroczenia projekt przewiduje dodanie do kodeksu postępowania w sprawach o wykroczenia rozdziału 20c regulującego tryb i zasady wystąpienia do państwa członkowskiego Unii Europejskiej o przeprowadzenie dowodu na podstawie END oraz wykonanie END wydanego w innym państwie członkowskim Unii Europejskiej.

Uwzględniając treść przepisów projektu ustawy zmieniającej stwierdzić należy, iż uwzględniają one uregulowania Dyrektywy II, a tym samym implementują je do polskiego porządku prawnego.

Zespół ekspertów think-tanku Państwo Prawa